Toespraak Burgemeester dodenherdenking

Ieder jaar komen we op 4 mei bijeen. Ieder jaar staan we stil bij de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en hen die hun leven nadien in oorlogshandelingen hebben gegeven. Indië, Bosnië, Libanon, Irak, te vaak en te veel.

Dit jaar is het centrale thema voor 4 en 5 mei: Vrijheid geef je door. Het doorgeven van de vrijheid tussen de generaties.

Nadat in 1945 Jopie van Heeringen terugkwam uit kamp Vught waar zij als 10-jarig kind gevangen was gezet, reisde ze terug naar haar woonplaats. Haar vader was in het kamp overleden. Het leven, in vrijheid nu, ging door. Jopie van Heeringen trouwde, kreeg kinderen en zweeg.

Haar kinderen, en ook haar man, vertelde ze nooit over haar ervaringen in Vught, ze praatte niet over haar angsten, over haar verdriet. Het gezin zag de oorlog niet, maar kon wel dagelijks voelen wat ‘toen’ nu nog deed. Voor haar kinderen was de oorlog niet afwezig. Kamp Vught was onbenoemd aanwezig in een drukkende afwezigheid.

Totdat vijftig jaar na de bevrijding de kleinkinderen in een speelse terloopsheid vroegen: ‘Oma hoe was het eigenlijk in die oorlog? Hoe zat dat nou echt?’ Ze kenden wel andere oorlogen. Die op de Balkan en die in Irak. Was ‘haar’ oorlog ook zoiets?

En, tot verbazing van andere familieleden, begon Jopie van Heeringen te vertellen. Over haar ervaringen. Thuis. Het kamp. Haar vader. Anderen uit het kamp. De thuiskomst. Over het verlies. En de troost. Jopie’s eigen kinderen hoorden voor het eerst de verhalen uit het kamp, door de vragen van kleinkinderen. Er viel licht op de donkere periode uit de familiegeschiedenis.

Het vieren van de vrijheid heeft voor iedere generatie een andere betekenis. Voor hen die de Tweede Wereldoorlog meemaakten, is het vieren van de vrijheid vaak het in herinnering roepen van de opnieuw verworven vrijheid na de bezetting. Voor latere generaties is de viering eerder vormend. Latere generaties ontdekken vanuit hun eigen ervaring het belang van vrijheid en bevrijding.

Dat sluit voor hen aan op andere ervaringen die ze wel van dichtbij – hetzij via de media, hetzij van dichterbij – zien: ‘nieuwe’ oorlogen, zoals op de Balkan en in Afghanistan, die opnieuw de kwetsbaarheid en kostbaarheid van vrijheid etaleren.

Iedere generatie bezit eigen markeringspunten als het gaat om vrijheid. Voor naoorlogse generaties zijn dat bijvoorbeeld de val van de dictaturen in Griekenland en Spanje, de Praagse Lente, de val van de Berlijnse muur, de oorlog in Irak of Afghanistan of de vrijlating van Nelson Mandela. Deze verhalen verbinden onze vrijheid met die van anderen, wat een krachtige verbondenheid is: het eert en waardeert een leven in vrijheid, en honoreert ook vrijheid zoals anderen het verwerven.

Met het verstrijken van de tijd zijn er bovendien mensen in Nederland bijgekomen die andere emoties en herinneringen hebben bij vrijheid en onvrijheid. Vluchtelingen uit Irak, Iran of Bosnië bijvoorbeeld. Of uit Afghanistan. Ook zij bezitten ervaringen met onvrijheid die de vrijheid, onze vrijheid, in perspectief plaatst. Het aantal verhalen over vrijheid is zo met het verstrijken van de tijd toegenomen.

De eigen vrijheid lijkt zo vanzelfsprekend, maar in het spiegelbeeld van een andere ervaring over onvrijheid, die van een andere of vorige generatie, blijkt die vrijheid fragiel en kostbaar. Iets om je voor in te zetten.

Want vrijheid is kostbaar, kwetsbaar en niet vanzelfsprekend. Vrijheid moet je koesteren. Dat besef je pas goed wanneer de vrijheid er niet meer is, zoals tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Op 4 mei herdenken we de oorlogsslachtoffers, op 5 mei vieren we de vrijheid. Iedereen, ieder jaar opnieuw.

Ook in Nederland is vrijheid kostbaar, kwetsbaar en niet vanzelfsprekend. Vrijheid is niet het recht om alles te mogen zeggen, maar de plicht om op tijd te zwijgen. Niet om onder het motto ‘alles kan’ iets doen, maar met respect de positie van minderheden te bewaken. Niet vragen om tolerantie voor jezelf, maar tolerant naar de ander te zijn. Vrijheid in Nederland is durven kiezen. Op 12 september bij de Tweede Kamerverkiezingen kunt u die keus ook weer maken.

Vanavond hebben we 2 minuten stil gestaan bij onze vrijheid. We hebben de moedige vrouwen en mannen herdacht die hun leven hebben gegeven. Zij hebben daarvoor de hoogste prijs betaald. Voor ons. Daar zijn we hen dankbaar voor. Opdat we hen niet vergeten. Vrijheid: geef het door!